Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion

Beth: Mae'r cynllun peilot hwn ar gyfer bwyd ysgol wedi cyflenwi llysiau organig gan 15 o dyfwyr yng Nghymru i ysgolion trwy dri chyfanwerthwr, a hynny i 13 o wasanaethau arlwyo awdurdodau lleol. Mae'n parhau i ehangu yn 2026.

Ble: Dros hanner yr Ardaloedd Awdurdod Lleol ledled Cymru

Yr hyn a ddysgwyd: Gall caffael cyhoeddus lywio marchnad ar gyfer cynnyrch y DU a chreu ffrydiau incwm newydd ar gyfer ffermwyr; mae hyn yn adeiladu systemau bwyd cynaliadwy lleol, cryfach gan hefyd gyflenwi bwyd iach i ysgolion.

Y Stori

Mae gan Gymru hanes amaethyddol cryf, ond hyd at ychydig flynyddoedd yn ôl ymddangosai'n amhosibl y gallai llysiau organig o Gymru gael eu gweini mewn cinio ysgol. Yn 2022, ffurfiodd Synnwyr Bwyd Cymru bartneriaeth â'r cyfanwerthwr Castell Howell i newid y stori honno. Wrth sylweddoli pa fuddion y gallai datblygu cadwyni cyflenwi lleol eu darparu, aethant ati i gyd-gynllunio cynllun peilot i bontio'r bwlch prisiau a chyflenwi courgettes organig, lleol i'r rhaglen gwyliau ysgol Bwyd a Hwyl yng Nghaerdydd.

Gyda chyllid Llywodraeth Cymru, Pontio'r Bwlch a chymorth mewn nwyddau gan Castell Howell a Lantra, esblygodd y prosiect i fod yn Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion, sydd bellach yn gweithio gyda hanner yr awdurdodau lleol yng Nghymru i sicrhau bod amrywiaeth o lysiau o Gymru yn cyrraedd ysgolion fel mater o drefn.

Mae'r Llywodraeth, y sector bwyd ehangach, a'r cyfryngau wedi dangos diddordeb sylweddol yn Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion. Yn galonogol, aeth Llywodraeth Cymru ati i gefnogi'r cynllun peilot rhwng 2023 a 2025 er mwyn ehangu i ragor o awdurdodau lleol a datblygu model busnes ar gyfer cydweithredu ymhlith tyfwyr bach. Yn ei Adroddiad Cenedlaethau'r Dyfodol 2025, mae Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol (sy'n goruchwylio'r broses o weithredu Deddf Cenedlaethau'r Dyfodol 2015), wedi gwneud galwad cyhoeddus am i awdurdodau lleol gofrestru ar gyfer y prosiect.

Ym mis Ebrill 2025, cyhoeddodd Synnwyr Bwyd Cymru gyfres o adroddiadau a oedd yn nodi cyflawniadau'r prosiect. Gallwch ddarllen yr amryw adroddiadau trwy glicio ar y dolenni perthnasol isod:

Trwy weithio gyda'i gilydd, gall y ffermwyr gynllunio pryd i blannu i ddiwallu anghenion y bwydlenni ysgol. Mae'r incwm gwarantedig a chymorth y cynllun peilot wedi galluogi'r tyfwyr i blannu rhagor o gnydau ac, mewn rhai achosion, plannu cnydau newydd.

Gallwch ddysgu rhagor am Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion trwy ddarllen y datganiad diweddaraf i’r wasg, yma a thrwy ddarllen y taflenni a gyhoeddwyd yn ddiweddar:

Pethau penodol a ddysgwyd

Cyflenwi

Mae ar dyfwyr angen amser ac adnoddau ar gyfer hyfforddi, dysgu a datblygu
Mae angen rhagor o dyfwyr i gynyddu cydnerthedd o ran y cyflenwad
Mae angen llwybrau graddio ar gyfer tyfwyr newydd

Argymhellion polisi i drefnu'r cyflenwad

Cyflwyno strategaeth twf garddwriaethol trawsadrannol
Integreiddio'r strategaeth twf garddwriaethol gyda chynllun gweithredu organig
Cyflwyno haen gydweithredol i gynlluniau ffermio – ac ariannu camau gweithredu yn yr haen hon – i gefnogi proses gydlynu ymhlith nifer o dyfwyr
Creu marchnad ddomestig gref ar gyfer garddwriaeth organig ac amaethecolegol y DU trwy harneisio pŵer proses gaffael y sector cyhoeddus

Canol coll

Mae angen rhagor o seilwaith bwyd, megis cyfleusterau prosesu a pheiriannau fferm, i gyflenwi llysiau ar raddfa i wasanaethau arlwyo.

Argymhellion polisi i drefnu'r canol coll

Buddsoddi mewn cadwyni cyflenwi byrrach ar gyfer BBaChau trwy greu cronfa fuddsoddi neu grantiau cenedlaethol neu ranbarthol sy'n targedu BBaChau y cadwyni cyflenwi organig ac amaethecolegol.

Mynediad

Mae angen safonau iechyd a diogelwch, ynghyd â chymorth i fodloni'r safonau hyn, er mwyn i dyfwyr gyflenwi ysgolion a sicrhau cyfanwerthwyr nad oedd unrhyw risg i'w hachrediad gan Gonsortiwm Manwerthu Prydain.
Mae angen symleiddio'r broses archebu i leihau amser storio
Mae angen cynllunio cnydau. Mae dolenni adborth parhaus ymhlith tyfwyr, cyfanwerthwyr ac Awdurdodau Lleol yn angenrheidiol cyn y tymor tyfu er mwyn i gynlluniau tyfu fod yn gyson â gofynion ysgolion
Mae perthnasoedd rhwng cydgysylltwyr, ffermwr a thyfwyr, cyfanwerthwyr, arlwywyr a defnyddwyr yn hanfodol, a rhaid blaenoriaethu anghenion ffermwyr a thyfwyr
Mae rhwystrau i staff ceginau yn cynnwys archebu, ceginau sydd wedi'u cynllunio ar gyfer llysiau rhewedig neu lysiau sydd wedi'u paratoi ymlaen llaw, a'r amser, y lle storio, y gofod paratoi a'r sgiliau sy'n ofynnol ar gyfer llysiau ffres, heb eu paratoi
Gall ymweliadau â ffermydd, sesiynau coginion a sesiynau blasu wella parodrwydd plant i roi cynnig ar lysiau, ac ysbrydoli plant i ymgyrchu'n llwyddiannus dros lysiau lleol, organig o Gymru yn eu hysgol
Rhaid i'r llysiau gael eu paratoi a'u gweini i'r plant mewn ffyrdd derbyniol, cyfarwydd a synhwyraidd-gyfeillgar

Argymhellion polisi i drefnu'r mynediad

Buddsoddi mewn rolau hwyluso a chyfleusterau'r gadwyn gyflenwi
Ariannu a chymell fframweithiau caffael bwyd y sector cyhoeddus sy'n cefnogi cyrchu bwydydd lleol, cynaliadwy o Brydain, yn byrhau cadwyni cyflenwi, ac yn galluogi cynhyrchwyr a BBaChau o Brydain i gymryd rhan, megis Food for Life Served Here
Yng Nghymru, dylai Awdurdodau Lleol ddefnyddio'r Ddeddf Gwerthoedd Cymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus i optimeiddio'r gwaith o integreiddio cynhyrchion y mae eu hansawdd wedi'i sicrhau i mewn i brydau ysgol (e.e. ardystiad organig)
Adolygu a diwygio cyllid bwyd ysgol i adlewyrchu gwir gost darparu prydau cynaliadwy a maethlon, gan gynnwys bwyd, llafur, y gweithlu a datblygu sgiliau, a'r seilwaith lleol
Gosod targedau uchelgeisiol o ran yr amgylchedd ac iechyd ar gyfer ffrwythau, llysiau a chodlysiau organig mewn ysgolion a lleoliadau bwyd y sector cyhoeddus o fewn safonau prynu, ynghyd â safonau maeth bwyd sy'n benodol i bob cenedl
Cynyddu codlysiau ar fwydlenni ysgolion, gan gynnwys, lle bo hynny'n berthnasol, ymlacio'r gofynion i weini cig
Ei gwneud yn ofynnol i ysgolion feddu ar bolisi bwyd a sicrhau bod bwyd ar y cwricwlwm

Partneriaid y prosiect

Sefydlwyd Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion gan Synnwyr Bwyd Cymru, Lantra, a Bwydydd Castell Howell. Mae'n fudiad o randdeiliaid dan arweiniad Synnwyr Bwyd Cymru a Lantra sy'n ceisio cynyddu cynhyrchiant a chyflenwad ffrwythau a llysiau organig yng Nghymru, ynghyd â mynediad atynt.

Synnwyr Bwyd Cymru
Lantra
Tyfwyr
Cyfanwerthwyr
Awdurdodau Lleol
Partneriaethau Bwyd Lleol Cymru

Cwrdd â'r Tyfwyr

Mae 15 o dyfwyr gwych yn rhan o'r prosiect Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion. Dyma ragor o wybodaeth am rai o'r cynhyrchwyr sy'n cymryd rhan.

Mae Abi Reader yn ffermwr cymysg trydedd genhedlaeth ar gyrion Caerdydd. Abi hefyd yw Llywydd Undeb Cenedlaethol Amaethwyr (NFU) Cymru; mae'n gyn Ffermwr Benywaidd y Flwyddyn gydag NFU Cymru, ac yn 2018 cafodd ei anrhydeddu ag MBE gan y Frenhines am ei gwasanaeth i amaethyddiaeth. Roedd gwaith Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion wedi tanio brwdfrydedd Abi, a phenderfynodd neilltuo dwy erw o'i thir i'w drawsnewid, ac mae wedi bod yn tyfu cnydau mewn twneli polythen ac mewn cae am y tro cyntaf. Llwyddwyd i anfon ei chiwcymbrau a'i thomatos i ysgolion cyfagos, trwy'r cyfanwerthwr lleol, yn ystod yr haf a dechrau'r hydref. Eleni, bydd ei chiwcymbrau'n mynd i ysgolion yng Nghaerdydd.
Dechreuodd David a Katherine Langton eu gyrfaoedd tyfu trwy gynhyrchu micro lysiau gwyrdd yn eu hystafell sbâr; symudasant wedyn i dair erw o dir rhent yng Nghrucywel lle y bu iddynt sefydlu gardd farchnad lwyddiannus a chynllun bocsys. Dechreuasant gynhyrchu ar gyfer Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion yn 2023, ac erbyn hyn maent wedi symud i fferm 70 erw yng Ngheredigion; bu iddynt gyflenwi dros 10 tunnell fetrig o frocoli i ysgolion oddi yno yn 2025.

Y camau nesaf: Yn 2026, dan arweiniad Synnwyr Bwyd Cymru a Lantra, bydd Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion yn ehangu i 16 o Awdurdodau Lleol, yn gweithio gydag 20 o dyfwyr a 5 cyfanwerthwr, ac yn cyflenwi tua 100 tunnell fetrig o lysiau organig i ysgolion a marchnadoedd eraill gyda chymorth cronfeydd elusennol, preifat a chyhoeddus.

Darllenwch ragor am Llysiau o Gymru ar gyfer Ysgolion yn yr adroddiadau Pontio'r Bwlch

Bridging the Gap: How to fix the food system for everyone

How to make school food work for children, farmers and planet